BERLIJN — Zondagavond had Friedrich Merz op weg moeten zijn naar New York om de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties bij te wonen. In plaats daarvan was hij op het hoofdkwartier van zijn Christen-Democratische Unie (CDU) in Berlijn, waar hij de verbijsterde stilte verbrak toen de exitpolls voor twee deelstaatverkiezingen het slechtste resultaat sinds de Tweede Wereldoorlog lieten zien.
In Mecklenburg-Vorpommern en in de stad Berlijn werden staatsverkiezingen gehouden voor parlementszetels, die op hun beurt een regering en een gouverneur kiezen. Op beide plaatsen boekte het extreemrechtse Alternatief voor Duitsland (AfD) aanzienlijke winsten sinds de laatste deelstaatverkiezingen in 2021 en 2023, met 38,2% in de landelijke noordoostelijke deelstaat en 16,3% in de hoofdstad. In Berlijn kwam de extreemlinkse Die Linke op de eerste plaats met 25,7% van de stemmen, zeven procentpunten voorsprong op de CDU.
Met slechts 4,9% van de stemmen in Mecklenburg-Vorpommern heeft de CDU niet eens de drempel overschreden die bedoeld is om marginale partijen uit het parlement te houden. Merz onderdrukte gesprekken in de pers en zijn eigen partij over zijn mogelijke ontslag, ondanks de verliezen van zondag voor zijn partij, slechts twee weken na een verpletterende nederlaag in de deelstaat Saksen-Anhalt.
Normaal gesproken geeft de Duitse bondskanselier niet zo snel commentaar op de resultaten van de deelstaatverkiezingen, vooral niet voor twee staten met relatief kleine kiezers. Maar de verpletterende nederlaag van zijn partij in beide staten begint een slechte weerslag te krijgen op Merz.
Merz gaf toe dat de nacht een ‘ramp’ zou betekenen voor het politieke centrum, maar verzekerde het publiek dat hij zijn federale agenda van belasting- en sociale hervormingen zou doorzetten en omschreef deze als ‘het tegengif tegen het gif van het autoritarisme’.
Hij benadrukte dat de uitvoering van deze hervormingen “ruggengraat, standvastigheid en geduld vergen” en dat hij “dit zal demonstreren” als “kanselier van ons land”.
In een gesprek met de publieke omroep ARD, federaal leider van het extreemrechtse Alternatief voor Duitsland – of AfD – zei Alice Weidel dat hoe meer Merz hem op de hielen zit, hoe meer haar partij hiervan profiteert.
“Friedrich Merz is de verkeerde kanselier voor de CDU”, zei Weidel, “en hij sleept de partij met zich mee.”
De extreemrechtse AfD versloeg ook Merz’ coalitiepartner, de Sociaal-Democraten (SPD), in Mecklenburg-Voor-Pommeren.
Maar het is onwaarschijnlijk dat de AfD coalitiepartners zal vinden die bereid zijn een regering te vormen, dus de zittende gouverneur van de SPD-staat, Manuela Schwesig – die op de tweede plaats kwam met 35% van de stemmen – zal naar verwachting de bondgenoten vinden die ze nodig heeft om in functie te blijven.
In Berlijn – dat zowel een stad als een staat is waarvan de burgemeester tevens als gouverneur fungeert – behaalde de extreemlinkse partij Die Linke haar beste resultaat ooit met een aandeel van 25,7% van de stemmen.
De leider, Elif Eralp, beloofde Berlijn weer betaalbaar te maken, waarbij hij vergelijkingen trok met de burgemeester van New York, Zohran Mamdani.
Eralp betrad het podium toen de resultaten binnenkwamen en zei dat de Berlijners het beleid van de AfD niet zullen tolereren, en voegde eraan toe dat “in onze stad liefde en gerechtigheid hebben gezegevierd over haat.”
Eralp – wiens ouders Turkije ontvluchtten na de staatsgreep in 1980 – belooft een huurplafond in te voeren en beslag te leggen op appartementen die eigendom zijn van grote zakelijke vastgoedontwikkelaars.
Maar dit tweede beleid zou controversieel kunnen blijken, en zelfs een make-or-break kunnen opleveren als ze deze week coalitieonderhandelingen start.
Het Duitse electorale model is een combinatie van ‘winner-takes-all’ en proportionele vertegenwoordiging, wat betekent dat partijen partners nodig hebben om de parlementaire meerderheid te vormen die nodig is om te regeren.
Als Eralp burgemeester wil worden, moet ze met minstens twee andere partijen een regering vormen.
Op federaal niveau vindt Merz – wiens partij samen met de sociaal-democraten regeert – een dergelijke consensus moeilijk met slechts één coalitiepartner.
Sudha David-Wilp van de denktank German Marshall Fund vertelde NPR dat Merz, ondanks geruchten over zijn vervanging, elke politieke afrekening zal tegengaan door bij zijn standpunt te blijven.
‘Merz zelf wil al zo lang kanselier worden dat hij waarschijnlijk niet graag de handdoek in de ring gooit’, zei David-Wilp, ‘en hij weet ook dat de lat erg hoog ligt om een kanselier in Duitsland af te zetten.’
Maar nu een steeds meer gefragmenteerd politiek landschap zorgt voor instabiele coalities met partijen die elkaar blokkeren in de uitvoering van beleid, vertelt de AfD de reguliere partijen dat het gewoon in de coulissen wacht op de volgende federale verkiezingen.
