Wanneer begon de Ebola-uitbraak in de DRC?
De officiële verklaring kwam op 15 mei. Maar de omvang en reikwijdte – nu meer dan 600 vermoedelijke gevallen en 139 sterfgevallen – doen ziektedeskundigen denken dat de ziekte zich al weken, zelfs maanden in de Democratische Republiek Congo had kunnen verspreiden.
Ze wijzen op verschillende redenen: sommige weerspiegelen menselijke beslissingen, andere liggen buiten de controle van de gezondheidsautoriteiten.
De zeldzaamheid van deze Ebola-soort, genaamd Bundibugyowaarschijnlijk bijgedragen aan de vertraging, zeggen gezondheidsfunctionarissen. Standaardtests om Ebola in het veld op te sporen zijn niet ontworpen voor Bundibugyo, en het kostte tijd voordat monsters in de provincie Ituri – het epicentrum van de uitbraak – naar Kinshasa werden gestuurd, ruim 900 kilometer verderop, voor grondiger testen. De provincie Ituri wordt ook geteisterd door gewapende conflicten die de afgelopen maanden zijn verhevigd, waardoor deze logistiek nog moeilijker wordt.
Maar de Amerikaanse regering investeert al tientallen jaren honderden miljoenen dollars in de voorbereiding op dit soort uitbraken, vooral in de DRC, een hotspot voor ebola en andere infectieziekten. Die hulp werd drastisch verminderd als gevolg van de regering-Trump demontage van het Amerikaanse Agentschap voor Internationale Ontwikkeling en andere bezuinigingen voor buitenlandse hulp..
Laden…
“Uitbraken zullen altijd voorkomen”, zegt Grace Tran, die samen met USAID aan de voorbereiding op ebola werkte. “Het is meer het feit dat het zo lang circuleerde, en dit ding is veel groter dan we ons realiseerden. Ik denk dat dat deel verband houdt met bezuinigingen.”
Storingen in de paraatheid
Historisch gezien waren USAID en de Amerikaanse Centers for Disease Control and Prevention de belangrijkste spelers bij het ondersteunen van ziektebewaking en -respons.
Een fundamenteel maar cruciaal onderdeel daarvan was de logistiek. Dat omvat onder meer het helpen overbrengen van virale monsters van afgelegen locaties naar meer gecentraliseerde laboratoria om te testen. Bij deze huidige uitbraak begonnen de tests eind april, maar vertragingen bij het verzenden van monsters naar Kinshasa, samen met onjuiste verzendingen die de monsters aantasten, belemmerden het proces.
Normaal gesproken hielp USAID dit soort transport ondersteunen, zegt Ana Bodipo-Mbuyamba, die van 2018 tot 2023 directeur van het gezondheidskantoor van USAID in de DRC was, waar ze werkte aan de paraatheid en respons op Ebola. Amerikaanse fondsen hielpen ook bij het opleiden van gezondheidswerkers over de juiste opslag en verzending van dergelijke monsters en hielpen ook bij de daadwerkelijke verzendingen van uitbraken naar laboratoria.
“Er was een tijd, vooral in afgelegen gebieden van Ituri, dat we probeerden monsters naar het laboratorium in Goma te brengen, dat door USAID werd ondersteund”, zegt Bodipo-Mbuyamba. “We hebben een deel van onze financiering voor humanitaire hulp kunnen gebruiken om een vliegtuig te krijgen om een aantal van die monsters te verplaatsen.”
Tijdens deze uitbraak zeiden WHO-functionarissen tijdens een persconferentie Woensdag maakten vluchtannuleringen het moeilijk om materiaal te vervoeren tussen Kinshasa en Bunia, de grootste stad in de provincie Ituri.
De CDC heeft historisch gezien een rol gespeeld bij het analyseren van monsters en het lenen van hun technische expertise. Maar tijdens een persoproep zondag zei Satish Pillai, manager van het Ebola-responsincident, dat de VS pas afgelopen donderdag over de uitbraak werden geïnformeerd, een dag voordat deze werd uitgeroepen.
Normaal gesproken zouden de VS eerder op de hoogte zijn, en het is onduidelijk waarom er vertraging was. Maar sommige deskundigen wezen op de terugtrekking van de VS uit de WHO, en uit het verstrekken van buitenlandse hulp in het algemeen, als een potentiële factor.
“De realiteit is dat de Amerikaanse regering geen actie onderneemt”, zegt hij Salim Abdol Karimhoofd van het Centrum voor het AIDS-onderzoeksprogramma in Zuid-Afrika en lid van het Afrika CDC-noodcomité dat de uitbraak volgt. “We zitten daar niet te smachten: oh, waar is de Amerikaanse regering? We zijn verder gegaan.”
Het verbeteren van bewakingssystemen
Testen is slechts een klein onderdeel van surveillance. Iemand ter plaatse – bijvoorbeeld een gezondheidswerker of een lid van de gemeenschap – moet achterdochtig worden. Misschien horen ze over een cluster van mysterieuze sterfgevallen en melden ze dit aan lokale gezondheidsfunctionarissen. En dat zou ertoe leiden dat de neus van iemand die ziek is, wordt afgenomen en uiteindelijk de oorzaak wordt achterhaald.
USAID heeft zwaar geïnvesteerd in het opbouwen van lokale gezondheidszorgsystemen en het opleiden van gezondheidszorgwerkers en gemeenschappen om potentiële uitbraken te herkennen en erop te reageren, zegt Bodipo-Mbuyamba. Dat werk vergde jaren van het opbouwen van vertrouwen bij gemeenschappen, zegt ze, waarvan er vele vaak op hun hoede zijn tegenover buitenstaanders.
Door de bezuinigingen op de hulp door de regering-Trump zijn veel van deze programma’s beëindigd of zijn aanzienlijke financiering verloren gegaan, zegt ze.
“Als je die programma’s ontmantelt, heb je niet langer je eerstelijnsogen en oren op de grond die je kunnen waarschuwen”, zegt ze. “Als je dat niet hebt, verlies je kostbare tijd, en daardoor gaan kostbare levens verloren.”
In actieve conflictgebieden zoals de provincie Ituri fungeren humanitaire hulpverleners vaak als ogen en oren. Maar hun financiering is ook aanzienlijk verminderd, van ruim 900 miljoen dollar in 2024 naar 179 miljoen dollar tijdens het eerste jaar van de regering-Trump.
Eén humanitaire organisatie, het International Rescue Committee, had vóór de bezuinigingen vijf gezondheidszones in Ituri bestreken. Ze moesten terugschalen naar twee, zegt Heather Kerr, IRC-landendirecteur voor de DRC, waardoor het gebied minder gecontroleerd werd.
In een verklaring aan NPR zei het ministerie van Buitenlandse Zaken: “Het is onjuist om te beweren dat de hervorming van USAID een negatieve invloed heeft gehad op ons vermogen om op ebola te reageren. Door de mondiale gezondheidsfuncties van USAID onder het nieuwe GHSD-bureau van het ministerie van Buitenlandse Zaken te brengen, zijn onze inspanningen zelfs beter op elkaar afgestemd en effectiever.” Dinsdag maakte het ministerie van Buitenlandse Zaken bekend dat ze tot vijftig klinieken zouden financieren om de respons te ondersteunen, hoewel dat weken zou kunnen duren. Ze hebben ook ongeveer 23 miljoen dollar aan fondsen gemobiliseerd voor de DRC, via het Bureau voor de Coördinatie van Humanitaire Zaken van de Verenigde Naties.
Voor Bodipo-Mbuyamba komt de stap te laat.
“Het is zo jammer en verdrietig om al het werk dat we hebben gedaan, zomaar te zien verdwijnen”, zegt ze. “Er was geen reden voor de ontmanteling (van USAID) op zo’n wrede manier, nu lijden we onder de gevolgen.”
